उष्णतेची लाट

 उष्णतेची लाट

उष्णतेची लाट हा असामान्यपणे उच्च तापमानाचा कालावधी असतो, जो भारताच्या उत्तर-पश्चिम भागांमध्ये उन्हाळ्याच्या हंगामात उद्भवणाऱ्या सामान्य कमाल तापमानापेक्षा जास्त असतो. उष्णतेच्या लाटा सामान्यत: मार्च ते जून दरम्यान उद्भवतात आणि काही क्वचित प्रसंगी जुलैपर्यंत देखील वाढतात. अत्यंत तापमान आणि परिणामी वातावरणीय परिस्थिती या प्रदेशांमध्ये राहणाऱ्या लोकांवर प्रतिकूल परिणाम करते कारण ते शारीरिक ताण निर्माण करतात, ज्यामुळे कधीकधी मृत्यू होतो.

भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (IMD) उष्णतेच्या लहरींसाठी खालील निकष दिले आहेत:

स्टेशनचे कमाल तापमान मैदानी प्रदेशासाठी किमान 40 डिग्री सेल्सिअस आणि डोंगराळ प्रदेशांसाठी किमान 30 डिग्री सेल्सिअसपर्यंत पोहोचेपर्यंत उष्णतेच्या लाटेचा विचार करण्याची गरज नाही.

जेव्हा स्टेशनचे सामान्य कमाल तापमान 40°C पेक्षा कमी किंवा समान असते तेव्हा उष्णतेची लाट सामान्य पासून 5°C ते 6°C असते तीव्र उष्णतेची लाट सामान्य पासून 7°C किंवा अधिक असते

जेव्हा स्टेशनचे सामान्य कमाल तापमान 40°C पेक्षा जास्त असते तेव्हा उष्णतेची लाट सामान्य पासून 4°C ते 5°C असते तीव्र उष्णतेची लाट सामान्य पासून 6°C किंवा अधिक असते

जेव्हा वास्तविक कमाल तापमान सामान्य कमाल तापमानाकडे दुर्लक्ष करून 45°C किंवा त्याहून अधिक राहते तेव्हा उष्णतेच्या लाटा घोषित केल्या पाहिजेत. उच्च दैनंदिन पीक तापमान आणि जास्त काळ, अधिक तीव्र उष्णतेच्या लाटा हवामान बदलामुळे जागतिक स्तरावर वारंवार होत आहेत. भारतालाही उष्णतेच्या लहरींच्या वाढत्या घटनांमुळे वातावरणातील बदलाचा प्रभाव जाणवत आहे, ज्या प्रत्येक उत्तीर्ण वर्षासह निसर्गात अधिक तीव्र असतात आणि मानवी आरोग्यावर विध्वंसक परिणाम करतात ज्यामुळे उष्णतेच्या लाटांच्या मृत्यूची संख्या वाढते.

उच्च दैनंदिन पीक तापमान आणि जास्त काळ, अधिक तीव्र उष्णतेच्या लाटा हवामान बदलामुळे जागतिक स्तरावर वारंवार होत आहेत. भारतालाही उष्णतेच्या लहरींच्या वाढत्या घटनांमुळे वातावरणातील बदलाचा प्रभाव जाणवत आहे, ज्या प्रत्येक उत्तीर्ण वर्षासह निसर्गात अधिक तीव्र असतात आणि मानवी आरोग्यावर विध्वंसक परिणाम करतात ज्यामुळे उष्णतेच्या लाटांच्या मृत्यूची संख्या वाढते.

उष्णतेच्या लाटांचे आरोग्यावर होणारे परिणाम

उष्णतेच्या लहरींच्या आरोग्यावर होणाऱ्या परिणामांमध्ये सामान्यत: निर्जलीकरण, उष्मा पेटके, उष्मा थकवा आणि/किंवा उष्माघात यांचा समावेश होतो. चिन्हे आणि लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:

उष्णतेचे क्रॅम्प्स: एडर्ना (सूज) आणि सिंकोप (बेहोशी) सामान्यत: 39 डिग्री सेल्सियसपेक्षा कमी म्हणजे 102 डिग्री फॅ.

उष्णता थकवा: थकवा, अशक्तपणा, चक्कर येणे, डोकेदुखी, मळमळ, उलट्या, स्नायू पेटके आणि घाम येणे.

उष्माघात: शरीराचे तापमान 40°C म्हणजेच 104°F किंवा त्याहून अधिक प्रलाभ, दौरे किंवा कोमा. ही संभाव्य प्राणघातक स्थिती आहे

पुनर्प्राप्त करा आणि तयार करा

जर तुम्हाला वाटत असेल की एखाद्याला उष्णतेचा त्रास होत आहे:

व्यक्तीला सावलीखाली थंड ठिकाणी हलवा

पाणी किंवा रीहायड्रेटिंग पेय द्या (जर ती व्यक्ती अजूनही शुद्धीत असेल)

त्या व्यक्तीला फॅन करा

लक्षणे खराब झाल्यास किंवा दीर्घकाळ टिकल्यास किंवा व्यक्ती बेशुद्ध झाल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या

अल्कोहोल, कॅफिन किंवा एरेट देऊ नका

हवामान बदलामुळे 21 व्या शतकात जागतिक तापमान आणि उष्णतेच्या लहरींची वारंवारता आणि तीव्रता वाढेल. हवेचे उच्च तापमान मानवी आरोग्यावर

 हवामान बदलामुळे 21 व्या शतकात जागतिक तापमान आणि उष्णतेच्या लहरींची वारंवारता आणि तीव्रता वाढेल. हवेचे उच्च तापमान मानवी आरोग्यावर 

परिणाम करू शकते आणि अतिरिक्त मृत्यू होऊ शकते. दिवसा आणि रात्रीच्या तापमानाचा विस्तारित कालावधी मानवी शरीरावर एकत्रित शारीरिक ताण निर्माण करतो ज्यामुळे जागतिक स्तरावर मृत्यूची प्रमुख कारणे वाढतात, ज्यात श्वसन आणि हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी रोग, मधुमेह मेल्तिस आणि मूत्रपिंडाचे आजार यांचा समावेश होतो. उष्णतेच्या लाटा अल्प कालावधीसाठी मोठ्या लोकसंख्येवर तीव्रपणे परिणाम करू शकतात, अनेकदा सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणीला कारणीभूत ठरू शकतात आणि परिणामी जास्त मृत्यू आणि सामाजिक-आर्थिक परिणाम (उदा. गमावलेली कामाची क्षमता आणि कामगार उत्पादकता) होऊ शकतात. ते आरोग्य सेवा वितरण क्षमतेचे नुकसान देखील करू शकतात, जेथे अनेकदा उष्णतेच्या लाटेसह वीज-टंचाई आरोग्य सुविधा, वाहतूक आणि पाण्याच्या पायाभूत सुविधांमध्ये व्यत्यय आणते. भारतात उष्णतेच्या लाटा सामान्यत: मार्च ते जून या काळात येतात आणि काही क्वचित प्रसंगी जुलैपर्यंतही वाढतात. देशाच्या उत्तर भागात दरवर्षी सरासरी पाच-सहा उष्णतेच्या लाटेच्या घटना घडतात. एकल घटना आठवडे टिकू शकतात, सलग घडू शकतात आणि मोठ्या लोकसंख्येवर परिणाम करू शकतात. 2016 मध्ये, बिहार, झारखंड, गंगेच्या पश्चिम बंगाल, ओडिशा, पंजाब, हरियाणा, चंदीगड आणि दिल्ली, राजस्थान, महाराष्ट्र, पश्चिम मध्य प्रदेश आणि गुजरातमध्ये तीव्र उष्णतेच्या लाटेचा परिणाम झाला. भारतात उष्णतेची लाट घोषित करण्याचा निकष काय आहे? जर एखाद्या स्टेशनचे कमाल तापमान मैदानी भागात किमान 40°C किंवा त्याहून अधिक आणि डोंगराळ प्रदेशात किमान 30°C किंवा त्याहून अधिक असेल तर उष्णतेची लाट मानली जाते. a) सामान्य उष्णतेच्या लाटेपासून निर्गमनावर आधारित: सामान्य पासून निर्गमन 4.50°C ते 6.40°C आहे तीव्र उष्णतेची लाट: सामान्य पासून निर्गमन >6.40°C आहे b) वास्तविक कमाल तापमानाच्या उष्णतेच्या लाटेवर आधारित: जेव्हा वास्तविक कमाल तापमान ≥ 450°C तीव्र उष्णतेची लाट: जेव्हा वास्तविक कमाल तापमान ≥47 c) जर वरील निकष हवामान उपविभागातील किमान 2 स्थानकांमध्ये किमान सलग दोन दिवस पूर्ण झाले आणि दुसऱ्या दिवशी घोषित केले. भारतातील किनारी स्थानकांसाठी उष्णतेच्या लाटेचे वर्णन करण्याचा निकष काय आहे? जेव्हा कमाल तापमान निर्गमन 4.50°C किंवा सामान्यपेक्षा जास्त असते, तेव्हा वास्तविक कमाल तापमान 370°C किंवा त्याहून अधिक असल्यास उष्णतेच्या लाटेचे वर्णन केले जाऊ शकते. भारतातील उष्णतेच्या लाटेचा सर्वोच्च महिना म्हणजे मे. उष्णतेच्या लाटा आणि आरोग्य उष्णतेच्या आरोग्यावरील परिणामांचे प्रमाण आणि स्वरूप हे तापमान घटनेची वेळ, तीव्रता आणि कालावधी, अनुकूलतेची पातळी आणि स्थानिक लोकसंख्या, पायाभूत सुविधा आणि संस्थांची प्रचलित हवामानाशी जुळवून घेण्याची क्षमता यावर अवलंबून असते. तपमान किती धोकादायक स्थितीचे प्रतिनिधित्व करते हे अचूक उंबरठा प्रदेशानुसार बदलते, इतर घटक जसे की आर्द्रता आणि वारा, मानवी अनुकूलतेची स्थानिक पातळी आणि उष्णता परिस्थितीसाठी सज्जता. उष्णतेचे आरोग्यावर होणारे नकारात्मक परिणाम अंदाजे आणि मोठे आहेत

पडीक जमीन आणि त्यांचे व्यवस्थापन

पडीक जमीन आणि त्यांचे
व्यवस्थापन
 
पडीक जमिनीची व्याख्या “निकृष्ट जमीन जी असू शकते
वाजवी प्रयत्नाने वनस्पतिवत् झाकणाखाली आणले, आणि जे
सध्या वापरात आहे आणि जमीन खराब होत आहे
योग्य पाणी आणि माती व्यवस्थापनाचा अभाव किंवा कारणास्तव
नैसर्गिक कारणे. पडीक जमिनीचा परिणाम जन्मजात/लादलेला असू शकतो
अपंगत्व जसे की स्थान, पर्यावरण, रासायनिक आणि
मातीचे भौतिक गुणधर्म किंवा आर्थिक किंवा व्यवस्थापन
मर्यादा”.
पडीक जमिनीचे वर्गीकरण
वेगवेगळ्या एजन्सींच्या विविध अंदाजांचा सामना केला
सारख्या नवीनतम तांत्रिक साधनांद्वारे फेकलेल्या डेटासह
रिमोट सेन्सिंग, याची अचूक व्याख्या स्पष्ट होते
विविध श्रेणीतील पडीक जमीन आवश्यक आहे. म्हणून, ए
नियोजन करून तांत्रिक कार्य दल गट स्थापन करण्यात आला
आयोग आणि राष्ट्रीय पडीक जमीन विकास मंडळ
(NWDB) श्रेण्यांच्या अचूक व्याख्येवर पोहोचण्यासाठी. द
तांत्रिक कार्य दलाने विकसित केलेली वर्गीकरण प्रणाली
गट आणि त्यानंतर 13 श्रेणींमध्ये किंचित सुधारित
पडीक जमिनी खालीलप्रमाणे आहेत.
1. गुलदस्त आणि/किंवा खडकाळ जमीन
2. स्क्रबसह किंवा त्याशिवाय जमीन
3. जलयुक्त आणि पाणथळ जमीन
4. क्षारता/क्षारत्वामुळे प्रभावित जमीन-किनारी किंवा अंतर्देशीय
5. लागवड क्षेत्र बदलणे
6. अप्रयुक्त / निकृष्ट अधिसूचित वनजमीन
7. निकृष्ट कुरणे/चराईची जमीन
8. लागवडीच्या पिकांखाली निकृष्ट जमीन
9. वाळू-वाळवंट/ किनारी
10.खाण/औद्योगिक पडीक जमीन
11. नापीक खडकाळ/ खडकाळ कचरा/ पत्रा खडक क्षेत्र
12.उभारलेले क्षेत्र
13. बर्फाच्छादित आणि/किंवा हिमनदी क्षेत्र

सांडपाणी आणि प्रदुषण नियंत्रण करणे हे आपले कर्तव्य आहे

 शंभर सव्वाशे वर्षांपूर्वी नगरांची लोकसंख्या मर्यादित होती. त्या वेळी जवळ जवळ सर्वत्रच प्रातर्विधी मोकळ्या जागेत करण्याची पद्धत होती. तसे पाहता ते सोयीचेही होते. गावे जरी नदी, नाल्याकाठी वसलेली तरी हे विधी सामान्यतः नदीपासून दूर केल्या जायच्या. मात्र वाढत्या लोकसंख्येसोबत गावे, शहरे फुगत गेली. घराशेजारी संडास झाले. सेप्टिक टॅंक किंवा शोषखड्डे आले.

शहराची वाढ आडवी होण्याऐवजी उभी - बहुमजली इमारतींमध्ये होऊ लागली. मर्यादित जागेत अधिक सांडपाणी तयार होऊ लागले. दुर्गंधी अन् रोगराई टाळण्यासाठी गटारी व त्याही पुढे जात बंदिस्त गटारी आल्या. त्यांचे आकारमान वाढल्यावर पुढे सिवरेज लाइन्स आल्या. आपले घर परिसर आणि शहरे स्वच्छ ठेवण्यासाठी हा प्रवास होत गेला तरी हे वाढलेले सांडपाणी परिसरातील पाण्याच्या प्रवाहात सोडले जात होते. कारण ते सर्वांनाच सोयीचे वाटत होते.

त्याची कारणे सामान्यतः पुढीलप्रमाणे...

१) त्या काळी नद्या, नाले बारमाही वाहत्या असत. त्यातून वाहणाऱ्या शुद्ध पाण्याच्या तुलनेत सांडपाणी खूप कमी असल्यामुळे सांडपाण्याचा नकारात्मक परिणाम कमी होता.

२) पूर्वी सांडपाण्यामध्ये बहुतांश सेंद्रिय घटकच असत. मैल्यासोबत अंगाचे व धुण्याचे साबणही बऱ्यापैकी सेंद्रिय व नैसर्गिक वनस्पतिजन्य घटकांपासून बनवलेले असत. मैल्यातील मूळ सूक्ष्मजीव, पाण्यातील सूक्ष्मजीव, सूर्यप्रकाश या सर्वांमुळे त्या सर्व सेंद्रिय घटकांचे विघटन होई. पाण्याच्या वाहण्याच्या किंवा स्थिरतेच्या प्रमाणानुसार त्याचा वेळ कमी अधिक असे इतकेच. वाहत्या पाण्यात काही अंतरातच पाणी पुन्हा पिण्यायोग्य शुद्ध व्हायचे.

३) जवळपास प्रत्येक छोट्या मोठ्या नद्या किंवा प्रवाहांवर बांध, बंधारे किंवा धरणे झाल्यामुळे प्रवाह ठप्प झाले. ही धरणे क्षमतेपेक्षा अधिक भरली तरच पावसाळ्यात या नद्या थोड्याफार वाहत्या असतात. पुढे हे प्रवाह म्हणजे केवळ वाहते सांडपाणी अशीच स्थिती झालेली दिसते. नद्यांमध्ये फक्त सांडपाणीच वाहू लागले.

शेतकरी शेती अभ्यास की अनुभव

 कीटकनाशकांच्या वापराबाबत शेतकऱ्यांचे प्रबोधन होणे गरजेचे आहे. राज्यात कृषी सेवा केंद्रांच्या सल्ल्यानुसार मोठ्या प्रमाणात कीटकनाशकांचा वापर होतो. परंतु शेतकऱ्यांनी स्वतः कीड-रोगाचा अभ्यास करायला हवा. कोणत्याही पिकात आधी एकात्मिक कीड नियंत्रण उपयुक्त ठरते. त्यानंतर अगदी गरज असेल तरच रासायनिक कीटकनाशकांचा मर्यादित वापर करायला हवा.

पाणी यायचं बंद होईल..हे खरंच होऊ शकतं.......

 पाणी यायचं बंद होईल..हे खरंच होऊ शकतं.......

पाच-सातशे वर्षांपूर्वी, चंद्रगुप्त मौर्याने,कुणाशी विवाह करून कुठचा मौर्य जन्माला घातला,आणि महम्मद गजनी ने कुणासोबत काय दिवे लावले हा अभ्यासक्रम आता बास झाला..त्यापेक्षा पाण्याचे व्यवस्थापन अर्थात Water Management हा विषय शाळेच्या अभ्यासक्रमात समाविष्ट करायला हवा असं माझं वैयक्तिक मत आहे..तुम्ही शेतकरी असाल किंवा शहरी, हा विषय शिकलाच पाहिजे असं Compulsion असायला हवं..आज इजरायेल सारख्या देशात आपल्या १० टक्के पाऊस पडतो तरीही तिथे नंदनवन फुलू शकतं..ह्याचं कारण म्हणजे त्यांचा Water Management हा अभ्यास इतका पक्का आहे, कि एकदा नळातून पडलेलं पाणी, हे जवळपास सात वेळा Recycle & Reuse होऊनच शेवटी जमिनीवर पडतं..हे आपण अमलात का आणू शकत नाही ?

आपण स्वतःला 'शेती प्रधान 'देश म्हणवतो..आपल्याकडे मुबलक प्रमाणात पाउस पडूनही, आपल्याकडे पाण्याचे दुर्भिक्ष आहे ही लाजिरवाणी गोष्ट नाही ? पाउस पडायला आज चार दिवस उशीर झाला तर सगळ्यांची 'हवा टाईट ' होईल ही परिस्थिती येतेच कशी ? स्वतंत्र मिळून ७० वर्ष झाली तरीही आपल्याकडच्या पाइप-लाईन्स ह्या गळक्या किंवा फुटक्याच..एक पाईप लाइन फुटली तर लाखो लिटर पाणी, गटारात जातं आणि त्याचं कुणालाही वाईट वाटत नाही..एकाचाही जीव जळत नाही..

जपान मध्ये पाणी कसं वाचवतात हे फोटो नुसते इथे शेअर करून भागणार आहे का ?ते अमलात कोण आणणार ? इथे पाणी वाचवा हे ओरडायचं आणि दुसऱ्या दिवशी मात्र ३२ दात घासायला ३२ भांडी पाणी ओतायचं हे चालणार आहे का ? आज आपल्याला बटन दाबलं कि वीज मिळते, आणि नळ सोडला कि पाणी पडतं ह्याचा माज आलाय असं मला आता वाटतं..

गणेशोत्सव, नवरात्री-उत्सवात ,कुठलेतरी पांचट विनोद मारणारे कलाकार बोलावण्यापेक्षा,किंवा कुठल्यातरी हिडीस गाण्यांचा ऑर्केस्ट्रा ठेवण्यापेक्षा, 'पाणी वर्षभर कसं वाचवता येईल 'ह्यावर व्याख्यान देणारा एखादा वक्ता बोलवावा..सण-वार-उत्सव साजरा करताना सुद्धा पाण्याचा अपव्यय कसा टाळता येईल ह्याची खबरदारी प्रत्येक मंडळाने घ्यावी.प्रत्येक धर्माच्या लोकांनी, आपापल्या सणाला हे पाळायलाच हवं.गणपती असो कि बकरी-ईद,कुणीही ह्याला अपवाद असता कामा नये..शेवटी पाणी आणि वीज ही राष्ट्राची संपत्ती आहे..ती वाचवायलाच हवी..

आज आपण मंगळावर पाणी आहे का हे शोधायला यान सोडतोय..उद्या  पृथ्वीवर कुठे पिण्यासाठी पाणी सापडतंय का हे शोधण्यासाठी यान सोडावं लागेल..

प्रदूषणाच्या गंभीर समस्या .

नमस्कार ,

              आज आपण या पेज वर एक नवीन विषय घेऊन येत आहेत ,हा विषय म्हणजे प्रदूषण हा विषय आपल्या सर्वानसाठी नवीन नाही परंतु त्या बदल आपणास याची गांभीर्य किती.आहे ते आपणास आज कालच्या  बातम्या आणि समस्या एकून कळाल असेल.                                                                                  आज आपल्या समोर प्रदुषणाच्या खूप समस्या आहेत. जस कि जमीनीच प्रदूषण ,जल प्रदूषण ,ध्वनी प्रदूषण , वायू प्रदूषण ,कचऱ्याच्या समस्या ,जैव्विव्धेतेचा ऱ्यासओधोगिक प्रदूषण असे बरेच पर्दुषण आहेत त्यावर आपण चर्चा करणार आपल्याला माहित आहे .कि प्रदूषण हे दोन प्रकारे होते  ते म्हणजे ,नैसर्गिक प्रदूषण ,मानवनिर्मित प्रदूषण  नैसर्गिक प्रदूषण हे निसर्गातील घडामोडी मुळे होत असते .आणि त्याचे परिणाम हे खूप लवकर होतात जशे कि  ज्वालामुखी च्या उद्रेकातून होणारे प्रदूषण , चक्रीवादळ,वावटळ , जंगलातील आगी .वाळवंटातील धूर, महापुरे, , दुष्काळ ,अति ,पाऊस  नैसार्गिग साथरोग , असे बरेच कारणाने सुद्धा प्रदूषण होते .मात्र याची तीव्रता जरी जास्त असली तरी परिणाम मात्र जास्त नसतो या उलट मानवनिर्मित प्रदूषण हे खूप घातक आहेत ,ते आपण आपल्या डोळ्यांनी पाहत आहे. प्लास्टिकच्या मुळे वाढलेलं प्रदूषण आजच्या घडीला खूप प्रदूषणाला मदत करत आहे .                                                                                                                   जल ,वायू,तापमान ,जमीनीच प्रदूषण ,पूर , पर्यावरणाचा होत चाललेला रह्यास.या सगळ्याच कारण आज प्लास्टिक असल्याने आता कोठे सरकारने त्यावर बंदी सन आणली आहे .वास्तविक हि बंदी खूप आधी कराला पाहिजेत होती. असो झाली हे महत्वाच या वर जर आधी काही गांभीर्याने पावूल उचले असते तर कदाचित आजची परस्थिती काही वेगळी असती.

 सन २००४ मध्ये उपग्रहाद्वारे घेतल्या गेलेल्या छायाचित्रात गंगेच्या खोऱ्याभोवती धूर आणि धुक्याचा जाड थर दिसून आला.तेव्हा लोकांनी एक अंदाज काढला गेला कि वायव्य भारतात जाळल्या गेलेल्या लाकडामुळे या भागात मोठ्या प्रमाणात धुराचा थर पसरला असावा .असा अंदाज होता .पाकिस्तानच्या आणि मध्यपूर्वेतील वळवाळवंटातील धूळ हि या थरात मिसळलेली होती .उतरं भारतात होत असलेले हवेचे प्रदूषण हे या मागचे प्रमुख कारण होते .                                                                                                                                धूळ धूर व धुके यांच्या मिश्रनातून  तयार होणारे .धूरके हे हानिकारक असते .७०० वर्षा पूर्वी लंडन मध्ये स्मॉग ने ४००० हजार लोकांचे बळी घेतले होते .सन २००५ मध्ये घेण्यात आलेल्या छायाचित्र तून घनकचर्यामुळे पाणी मोठ्या प्रमाणात दुषित होत असल्याचे लक्षात आले .हवेचे प्रदूषण जल प्रदूषण कचरा आणि नैसर्गिक पर्यावरणाचे प्रदूषण हि भारतासमोरी आपल्या समोरील  समस्या आहेत .भारतात मागील काही वर्षाचा विचार जर केला तर असे लक्षात येते कि सन १९४७ते १९९५ या कालावधीत पर्यावरणाचे प्रदूषण अधिकाधिक होत गेले असे पहावयास मिळेल .मात्र त्या नंतर जागतिक बँकेच्या तज्ञांनी केकेल्या सर्वेक्षण नुसार असे लक्षात आले कि १९९५ ते २०१० या कालावधीत जगात सर्वाधिक वेगाने भारताने पर्यावरनिय समस्यांशी मुकाबला करून पर्यावरणीय दर्जा सुधारला मात्र तरीही प्रदूषण भारतासमोरील मोठे आव्हान अजून मोठ रूप घेताना दिसत आहे .आता झालेल्या २०२१ च्या जगातील सर्वात प्रदूषित शहरांच्या प्रदूषण   यादीमध्ये भारताच्या राजधानी आणि १० प्रमुख शेहरसारखे  शेहरे पहिल्या १० मध्ये ३ आपल्या भारतातील होते . पर्यावरण बिघडल्यामुळे विविध प्रकारचे आजार होत असून आरोग्याच्या अन्य समस्याही निर्माण होत आहेत .

महात्मा गांधींच्या संदेशाकडे दुर्लक्ष ..

भारतात प्रदूषणाची एवढी गंभीर परिस्थिती पूर्वी नव्हती .आपला देश मूळ कृषिप्रधान आहे .पण शेतीला सर्वाधिक महत्व न देता आपण कारखानदारीला महत्व दिले.' खेडी स्वयंपूर्ण बनवा ' या महात्मा गांधींच्या संदेशाकडे साफ दुर्लक्ष करून  ग्रामीण भागाकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून भागाचा

 विकास आपण करू लागलो .शेतीकडे दुर्लक्ष झाले .आणि कारखान्दारीतील नोकरीला महत्व आले .कारखाने उभारला हवे होते मात्र ते पर्यावरणाला त्रासदायक न ठरणारे म्हणजेच पर्यावरण पूरक असायला हवेत .या कडे काटेकोरपणे लक्ष द्यायला हवे होते .मात्र तसे काही झाले नाही .पर्यावरण विषयक कायदे हि  प्रसंगी धाब्यावर बसवून आपण आपल्या सोयी साठी पर्यावरणाचा आणि इतर सजीवांचा जीव घेतला .                                                                         आज आपण जागतिक तापमानवाढीचा परिणाम भोगत आहे .चटके आज आपण सोसत आहोत .हे असेच राहिले तर आपण या पृथ्वीला नष्ट केल्या शिवाय शांत बसणार नाहीत . आज आपल्या प्रत्येक नैसर्गिक स्त्रोतांचे प्रदूषण होत आहे . काळजी घ्या .